"वेध कायद्याचा" -"LAW FOR ALL"

 बिल्डरच्या  दृष्टीकोनातून :  अपार्टमेंट करावी का सोसायटी ? अपार्टमेंट आणि सोसायटी - यांच्यामधील महत्वाचे फरक काय ? ॲड. रोहित एरंडे © क्रेडाई पंढरपूर  यांनी मला महत्वाच्या विषयावर बोलण्यासाठी संधी दिल्याबद्दल आपल्या सर्वांचे आभार. सोसायटी चांगली का अपार्टमेंट असे प्रश्न बरेचदा विचारले जातात आणि ह्याबद्दल लोकांच्या मनात गैरसमज दिसून येतात. काही ठिकाणी तर अपार्टमेंट असेल तर बिल्डरच मालक होणार आणि जागा हडपणार असे मेसेजेस व्हायरल होत आहेत.  प्रत्येकाचे फायदे तोटे वेगळे. ह्या लेखाच्या अनुषंगाने सोसायटी आणि अपार्टमेंट मधील ठळक फरक थोडक्यात बघू यात.  सर्वात आधी कन्व्हेयन्स या विषयाने सुरुवात करू..  कन्व्हेयन्स म्हणजे ? आजही अनेक ठिकाणी बहुतांश सोसायट्यांचा कन्व्हेयन्स झालेला दिसून येत नाही. कन्व्हेयन्सचा अर्थ एखाद्या जागेमधील मालकी हक्क दुसऱ्याच्या नावे तबदील करणे, थोडक्यात खरेदी खत असे म्हणता येईल. भारतामध्ये 'ड्युअल ओनरशिप' हि पद्धत आहे, म्हणजेच  जमिनी ची मालकी एका कडे व त्यावरील इमारतीची मालकी दुसऱ्याकडे असू असते, तर बहुतांश पाश्चात्य देशांमध्ये ज्याच...

 चुकीच्या केशकर्तनासाठी लाखोंची नुकसानभरपाई !! ॲड. रोहित एरंडे ©  भारताच्या  सर्वोच्च न्यायालयात कोण-कोणते विषय जाऊ शकतात याची जंत्री काढणे हाच एक संशोधनाचा विषय होईल. कोणाचे काय तर कोणाचे काय असे म्हणतात. असाच एक मजेशीर खटल्यावर   सर्वोच्च न्यायालयाने  नुकताच एक निकाल दिला. ही केस सुरु होते  २०१८ मध्ये.  आय आय एम कलकत्ता येथील पदवीधर असलेल्या आणि नंतर मॉडेलिंग इंडस्ट्रीमध्ये गेलेल्या आशना रॉय नावाच्या मॉडेल   नवी दिल्लीमधील आयटीसी मौर्य या पंचतारांकित हॉटेल मधील ब्युटी पार्लर मध्ये केस कापण्यास आली होती. मात्र तिला पाहिजे तसे केस कापले नाहीत, हेअर स्टायलिस्टने तिच्या मागण्यांकडे दुर्लक्ष केले, केस पाहिजे तेवढे छोटे कापले नाहीत आणि नंतर जी हेअर-ट्रीटमेंट घेतली त्यामुळे तिच्या  टाळूला दुखापत झाली आणि या सर्व   सेवेतील त्रुटींसाठी     आणि वैद्यकीय निष्काळजीपणासाठी    आशना ताईंनी थेट राष्ट्रीय ग्राहक आयोगाकडे  तब्ब्ल २ कोटींच्या नुकसान भरपाईसाठी दावा दाखल केला आणि तो २०२१ मध्ये मान्य झाला आणि हा ...

विमा रक्कम अपघात भरपाईमधून वजा करता  येणार नाही  ॲड. रोहित एरंडे. © एखाद्या व्यक्तीला अपघात झाल्यानंतर त्या व्यक्तीला वैद्यकीय उपचार, उपचारासाठी झालेला खर्च  विमा पॉलिसीतून  मिळविण्यासाठी  करणारी धडपड आणि कधी कधी   अपघात भरपाई मिळण्यासाठी कोर्टात माराव्या लागणाऱ्या चकरा अश्या दिव्यातून जावे लागते आणि ज्यांच्यावर दुर्दैवाने अशी वेळ असेल अशांनाच यातील वेदना समजतील.. तर मोटार अपघात भरपाई न्यायाधिकरण (MACT) कडून मिळणाऱ्या भरपाईतून आरोग्यविमा (Mediclaim )पॉलिसीमधून मिळालेली रक्कम वजा करता येईल का? असा महत्त्वपूर्ण प्रश्न नुकताच मा. सर्वोच्च न्यायालायने निकालात काढला.  या केसची थोडक्यात पार्श्वभूमी बघू यात. अपघात झाल्यानंतर "अ " व्यक्तीने   MACT समोर नुकसानभरपाईसाठी दावा दाखल केला. त्या दाव्यात उत्पन्नात झालेले  नुकसान, भविष्यातील उत्पन्नाच्या संधींचे नुकसान, विशेष आहार, प्रवास खर्च तसेच वैद्यकीय खर्च यांसारख्या बाबींचा समावेश करण्यात आला होता. मात्र त्याच वेळी, याच वैद्यकीय खर्चांसाठी वैद्यकीय विमा (Mediclaim Insurance) अंतर्गत विमा कंपन...

  इच्छापत्र स्वतःच्याच  इच्छेप्रमाणे  करणे अपेक्षित, मुलांच्या नाही  ! #लोकमत   नुकतेच बँकेतून निवृत्त झालेले नवरा बायको ऑफिस मध्ये  इच्छापत्र (विल /मृत्युपत्र ) करण्याबात माहिती घेणयासाठी आले होते.   काका म्हणाले, " आमची सर्व स्थावर जंगम मिळकत ही मी आणि माझ्या पत्नीने बँकेत नोकरी करून कष्टातून कमावली  आहे. आम्हाला एक मुलगा एक मुलगी असून दोघांचीही लग्ने  झाली आहेत". काकू म्हणाल्या, "काही दिवसांपूर्वी आम्ही घरात चर्चा करत होतो की सध्याच्या धकाधकीच्या  काळात  'विल' लवकरात लवकर करावे, आपल्या काही मित्र मंडळीनीं केले आहे", "मात्र    याची कुणकुण लागल्यावर  अचानक मुलगा आणि सून आणि मुलगी आणि जावई स्वत्रंतपणे आमहाला भेटले आणि  त्यांच्या इच्छा काय काय आहेत  हे सांगायला लागले" त्यांचे म्हणणे होते की आमचे जे काही आहे ते त्यांनाच मिळणार त्यामुळे विल कसे करावे, आमच्याच वकीलांकडून करून घेऊ असे बोलायला लागल्यावर आम्हाला जरा वावगे वाटले.. ते काका म्हणाले "आमची टाप नव्हती बुवा आमच्या आई वडिलांशी अश्या बाबत बोलण्या...

नवीन कामगार कायदे : शाप की वरदान ? ब्रिटिश कालीन कायदे बदलण्यासाठी या सरकारने विविध कायदे बदलण्याची मोहीम सुरु केली. त्या अंतर्गत इंडियन पिनल कोड, १८६०, पुरावा कायदा १८७२ आणि फौजदारी प्रक्रिया संहिता यांचे कालसुसंगत एकत्रीकरण करून भारतीय न्याय संहिता २०२३ हा नवीन कायदा पारित झाला. त्याचप्रमाणे केंद्र सरकारने नुकतेच संसदेच्या दोन्ही सदनांत   ब्रिटिशकालीन सुमारे ७१ कायदे बदलण्यासाठी एक बिल मान्य  केले ज्यामध्ये ही प्रोबेट सक्तीची १०० वर्षांपूर्वीची, विशिष्ट धर्मियांनाच लागू असणारी, तरतूद काढून टाकली आहे. याच धर्तीवर काळाच्या ओघात बदलत्या कामाच्या पद्धती आणि रोजगाराच्या नवीन स्वरूपांमुळे अधिक सोप्या आणि सुसंगत प्रणालीची गरज अधोरेखित झाली, ज्यामुळे भारत सरकारने २९ केंद्रीय कामगार कायद्यांचे एकत्रीकरण करून चार कामगार संहितांमध्ये सुसूत्रीकरण केले, त्याची थोडक्यात माहिती करून घेऊ.  त्यापूर्वी भारतीय कामगार कायद्यांचा थोडक्यात इतिहास बघणे गरजेचे आहे.  इतर अनेक कायद्यांप्रमाणे कामगार कायदे म्हणजेच labor laws हे देखील ब्रिटिशांची देन आहे. नंतर  वेळोवेळी विविध कायदे ...

 साधारण पन्नाशीच्या आसपास वाटावेत  असे एक जोडपे  ऑफिसमध्ये आले होते. त्यांनी सांगितले की ते दोघेही घटस्फोटित आहेत आणि त्या महिलेला पहिल्या  लग्नापासून एक  मुलगा   आहे,  आणि  सध्या ते लिव्ह-इन मध्ये राहत असून लवकरच ते लग्न करणार आहेत. पण आता जर दुसरे लग्न झाले तर पहिल्या लग्नापासून झालेल्या मुलाला होणाऱ्या नवऱ्याच्या मिळकतीमध्ये हिस्सा मिळेल का ? किंवा पहिले लग्न झाले तेव्हा जी काही मिळकत त्या महिलेने घेतली असेल तिच्यावर तिच्या आधीच्या नवऱ्याचा हक्क राहील का होणाऱ्या नवऱ्याचा   ? असे अनेक  प्रश्न त्यांच्यापुढे होते.  त्यांच्याशी बोलताना हे जाणवले की आधीच्या आयुष्यातील कटू अनुभवांमुळे पुढील पावले उचलण्याआधी  त्यांना काही गोष्टीत भावनांच्या आहारी न जाता स्पष्टता   हवी होती.  सध्याच्या काळ बदलला आहे.    आयुष्यात कधीतरी अशी वेळ येते की "विस्कटलेला संसार चालू ठेवायचा का घटस्फोट घेऊन मोकळे व्हायचे".    पूर्वी  दूरवर कोणाच्या तरी बाबतीत घडणारा डिव्होर्स हा त्याचे "टॅबूपण" सोडून आपल्या द...

 अविवाहित स्त्री- पुरुषांच्या मिळकतीचे विभाजन कसे होते ? #लोकमत *ॲड.रोहित एरंडे.©*  ज्येष्ठ नागरिक असलेले एक पुरुष आणि महिला ऑफिस  मध्ये आल्या होत्या. काय काम आहे, असे विचारल्यावर ते गृहस्थ म्हणाले, "सर, आम्ही दोघे सख्खे बहीण भाऊ आहोत आणि दोघेही अविवाहित आहोत, आई वडील जाऊन बरीच वर्षे झाली, त्यांची मिळकत आमच्या दोघांच्या नावावर झाली आहेच आणि आम्ही दोघेही ४-५ वर्षांपूर्वी बँकेमधून निवृत्त झालो आहोत. पण आता आम्हाला आमच्या प्रॉपर्टी, बँक खाती यांची व्यवस्था कशी लावावी हे समजत नाही"..  सामान्यपणे लग्न झालेले जोडपे आले की त्यांना त्यांच्या  मिळकतीचे काय करायचे आहे हे ठरलेले असते. उदा.नवरा बायको एकमेकांनाच मिळकत देतात किंवा मुलांना /नातवंडाना देतात , असा पॅटर्न प्रत्येक घरातील पार्श्वभूमीवर ठरतो. अर्थात असेच करायला पाहिजे असे काही नसते, स्वकष्टार्जित मिळकतीचे काय करायचे हे ठरविण्याचा जो तो मुखत्यार असतो.  तर एखादी मिळकत नावावरहोणे  म्हणजेच त्यामधील मालकी हक्क मिळणे हे त्या व्यक्तींच्या हयातीमध्ये  खरेदीखत, बक्षीसपत्र, हक्कसोड पत्र, वाटप-पत्र यांसारख्या न...

  शबरीमला पुनर्विचार याचिका  प्रकरण    (Review Petition) – नक्की काय आहे ?  ॲड. रोहित एरंडे © अनेकांनी या विषयावर लिहिण्याची इच्छा व्यक्त केल्याने हा विषय थोडक्यात सांगण्याचा हा प्रयत्न.  शबरीमालाची पार्श्वभूमी :  केरळमधील शबरीमला मंदिर सुमारे  ८०० वर्षांपूर्वी राजा राजशेखर याने बांधल्याचे मानले जाते.  भगवान अय्यप्पा यांचे निवासस्थान मानले गेलेले (भगवान शिव आणि मोहिनी यांचा पुत्र) यांना समर्पित हे  सोन्याचा मुलामा दिलेल्या पायऱ्या असलेले मंदिर पठाणमथिट्टा जिल्ह्यातील पेरियार व्याघ्र प्रकल्पात स्थित असून, मकर संक्रांतीच्या वेळी येथे 'मकरविलक्कू' (ज्योत) पाहण्यासाठी जगभरातून भाविक येतात.  या मंदिरामध्ये प्रवेश करण्यासाठी परंपरागत काही चाली रीती पाळल्या जातात. यामधील प्रमुख अट आहे की भगवान अय्यप्पा हे ब्रह्मचारी असल्याने वय वर्षे १० ते ५० या वयोगटातील महिलांना (थोडक्यात मासिक पाळीच्या वयातील महिलांना ) प्रवेश बंदी होती आणि ही प्रथा काहीशे वर्षे चालू होती.  २०१८ मध्ये काय झाले ? २०१८ मध्ये इंडियन यंग लॉयर्स असोशिएशन या संस्थेन...

 महिलांचे विनापरवानगी फोटो काढणे गुन्हा कधी होतो ? 'प्रत्येक दिवाणी वादाला फौजदारी वळण देता येणार नाही'  ८ मार्च हा दिवस जागतिक महिला दिन म्हणून साजरा केला जातो.   सकाळ मनीच्या माध्यमातून या विषयावर दरवर्षी महिलांची आर्थिक साक्षरता आणि आर्थिक सुरक्षितता याबद्दल वेगवेगळे विषयही हाताळले जातात. फसवणूक /त्रास देणे  आर्थिक असो वा अन्य कुठली, मानवी इगो हा बरेचदा अश्या फसवणुकीचे कारण असते असे लक्षात येईल तर कधी "व्हिक्टिम कार्ड" खेळून समोरच्याला नामोहरम करण्याचेही पूर्ण प्रयत्न केले जातात.  त्यानिमित्ताने मा. सर्वोच्च  न्यायालयाच्या एका महत्वपूर्ण निकालाची माहिती आपण यावेळी घेऊ. कोण जाणे कोणावर कधी कुठली वेळ येईल !! मोबाईल फोन हा आपल्या शरीराचा जणू एक अवयव असल्यासारखाच जीवनाचा एक अविभाज्य भाग झाला आहे. It is the finger that pulls the trigger is the culprit and not the gun असे म्हणतात. त्याचप्रमाणे या फोनचा उपयोग कोण कशाकरीता करते यावर बरेच काही अवलंबून असते. आपण पहिले असेल की बऱ्याच जणांना समोरच्या उघडपणे  घटनांचे / व्यक्तींचे   फोटो काढणे /व्ह...

नैतिकता अनैतिकतेच्या हिंदोळ्यावर..  इतर देशांमध्ये माहिती नाही, पण आपल्याकडे तरी वैवाहिक नाते आणि पर्यायाने सासू-सासरे आणि सून -जावई   नाते अनेक कंगोरे असलेले असते आणि त्यातल्या त्यात सासू आणि सून यांचे  नाते  "कॅलिडोस्कोपिक" आहे असे म्हणता येईल.  ही नाती म्हंटली की हक्क  / अधिकार आले आणि त्याच्याच जोडीला कर्तव्ये देखील आली. एकाचा हक्क हा दुसऱ्याचे कर्तव्य असू शकते.  या हक्क कर्तव्यांमध्ये नैतिक आणि कायदेशीर असे दोन उपविभाग म्हणता येतील. कायदेशीर कर्तव्यांमध्ये  कसूर झाला तर कायद्याचा बडगा उगारला जाऊ शकतो, पण नैतिक / मॉरल कर्तव्यांमध्ये कसूर झाला तर न्यायालयात दाद मागता येत नाही. एखादी गोष्ट व्यवहारात अनैतिक वाटली तरी ती बेकायदेशीर असेलच असे नाही कारण अनैतिकतेचि व्याख्या ही स्थळ कालपरत्वे बदलू शकते, पण कायद्याचे तसे नसते.  असाच एक नैतिकता महत्त्वाची का   कायदेशीर  कर्तव्य असा प्रश्न राकेश कुमार व इतर विरुध्द उत्तर प्रदेश सरकार (फौजदारी रिव्हिजन याचिका क्र.  6502 of 2025) या याचिकेच्या निमित्ताने मा. अलाहाबाद उच्च न्या...

 "सही करण्याआधी खात्री करा.." "नाते आणि व्यवहार ह्यात गल्लत नको.." ॲड. रोहित एरंडे. ©   कोर्टामध्ये लोकांचे मुखवटे गळून खरे चेहरे बरेचदा समोर येतात. ज्यांना आपण 'आपले' समजत होतो ती लोकं असे कसे वागू शकतात ? असे प्रश्न अनेकदा उपस्थित होतात ज्यावर  बरेचदा उत्तर नसते आणि आपले "प्रेम" आडवे येते.   "ना ते" वाईक म्हणजे नातेवाईक असे म्हणायची कधीतरी वेळ येते.    गमतीने असे म्हणतात की वाटीभर  बदाम खाऊन जेवढी अक्कल येत नाही तेवढी  अक्कल एका विश्वासघातात येते ! एक दिवस एक  आजोबा आमच्या ऑफिस मध्ये आले. म्हणाले, "माझे वय ८५ आहे. मला २ मुले आणि २ मुली आहेत.  थोरली  मुलगी पुण्यात  राहते जी माझ्याकडे बघते, बाकीचे तिघे अमेरिकेत असतात. सगळे पैसेवाले आहेत आणि आपापल्या संसारी सुखी आहेत !.थोरल्या मुलीचा तर स्वतःचा बंगला देखील आहे" . मी म्हंटले , " वा, टाच वूड".. आजोबा म्हंटले -, जरा थांबा " मी एकटाच माझ्या फ्लॅटमध्ये राहतो. पण  थोरलीने  मला फसविले आहे असे मला वाटते आहे कारण  माझ्या फ्लॅटची  या वर्षीची  प्रॉपर्टी ट...

 महिलांनो आर्थिक  आणि कायदेशीर साक्षर बना . महिलांनी स्वयंपाक घर सांभाळायचे आणि पुरुषांनी काम धंदा करून पैसे मिळवायचे ही पद्धत मागे पडून दोघेही आता एका पटलावर आले आहेत. परंतु पैसा मिळविला तरीही आर्थिक साक्षरता असणे गरजेचे आहे आणि या बाबतीत महिला पुरुषांपेक्षा थोड्या कमी पडतात की काय, या हा वकीली व्यवसायातील आलेल्या अनुभवांवरून हा लेख लिहिण्याचा प्रयत्न आहे. अर्थातच  एकाच तराजूत कोणालाही तोलण्याची इच्छा नाही आणि जे कोणी अपवाद असतील त्यांना प्रणाम !  "मी कधीच बँकेत जात नाही. आमचे "अहो" ते सगळे बघायचे " , "कुठल्या बँकेत खाती आहेत हे मला काही माहिती नाही, सगळे माझा नवरा बघायचा .. तिथे बायकांचे का काय काम ?" घरातील पुरुष व्यक्ती गेल्यावर आर्थिक बाबींवर महिला वर्गाची कुचंबणा झाल्याचे आणि किंबहुना त्या व्यक्तीच्या आर्थिक गोष्टींबद्दल, प्रॉपर्टी बद्दल, इन्व्हेस्टमेंट बद्दल बँक खाती, पॉलिसी, शेअर्स, ऑनलाईन बँकिंग करत असल्यास त्याचे पासवर्ड, ते कसे वापरायचे ह्याची काहीच माहिती नसते असे आम्हाला बरेच वेळा दिसून येते.  विशेषतः कोरोना काळामध्ये घरातील कर्ता पुरुष गेल्या...

 "क्रेडिट कार्डचे पूर्ण पैसे भरूनही  सिबिल स्कोर कमी दाखवणे ही सेवेतली त्रुटीच" - ग्राहक न्यायालय.   ऍड. रोहित एरंडे ©   आपल्याला   किती रुपयांचे कर्ज पाहिजे आणि प्रत्यक्षात किती कर्ज मिळणार यासाठी इतर कायदेशीर बाबींबरोबर अजून एक तीन आकडी संख्या कर्ज घेणाऱ्यांना सतावत असते आणि ती म्हणजे सिबिल स्कोर आणि प्रत्येक जण आपला सिबिल स्कोर ३०० पासून ९०० पर्यंत  असा चढत्या क्रमाने जास्तीत जात चांगला ठेवायचा  प्रयत्न करत असतो. आर.बी.आय. मान्यताप्राप्त २००० साली अस्तित्वात आलेल्या ' क्रेडिट इन्फॉर्मेशन ब्युरो ऑफ इंडिया लिमिटेड' ह्याचे संक्षिप्त नाव म्हणजे "सिबिल" आता ह्याचे नाव ट्रान्स युनिअन सिबिल असे झाले आहे.  तुम्ही तुमच्या क्रेडिट कार्डचे आणि कर्जाची परतफेड जेवढी  बिनचूक कराल तेवढा तुमचा सिबिल स्कोर चढत्या क्रमाचा असतो. सोप्या शब्दांत सिबिल स्कोर हा आपली कर्ज फेडण्याची योग्यता आहे की  नाही हे दर्शविणारा आरसा समजला जातो  आणि  या आरश्याला कर्ज फेडण्यात कसूर झाल्यास तडे जावू  शकतात. परंतु वेळेत कर्ज फेड करूनही क्रेडिट...

बऱ्याच ज्येष्ठ नागरिकांना स्वतःच्या मिळकतीचे मृत्युपत्र करून ठेवावे का बक्षीसपत्र करून ठेवावे याबाबत गल्लत होताना दिसून येते. खरेतर या  दोनही  दस्तांची जातकुळी वेगळी आहे.मृत्यूपत्रासाठी कोणताही स्टँम्प द्यावा लागत नाही, त्याचे रजिस्ट्रेशन करणे बंधनकारक नाही (तरीही ते जरूर करावे) , लाभार्थ्यांना ते मान्य आहे असे लिहून द्यावे लागत नाही; तर या  तीनही  गोष्टी बक्षीसपत्रासाठी करणे अनिवार्य आहेत.  तसेच मृत्यूपत्राचा अंमल हा ते करणाऱ्याचा  मृत्यूनंतर होतो, तर बक्षीसपत्राद्वारे मिळकतीमधील हक्क आणि अधिकार हे त्या व्यक्तीच्या  हयातीमध्येच तबदील  होतात.   या लेखाद्वारे आपण बक्षीसपत्राबाबत थोडक्यात माहिती घेऊ.   १. स्वतःच्या मालकिची आणि 'अस्तित्वात' (existing) असलेली स्थावर किंवा जंगम मिळकत  बक्षिस पत्राने तबदील ( ट्रान्सफर)  करता येते. जो मिळकत लिहून देतो त्यास डोनर असे म्हणतात आणि ज्याला मिळते त्याला डोनी म्हणतात.  थोडक्यात  जी गोष्ट अस्तित्वात नाही तिचे बक्षीसपत्र करता येत नाही. संपूर्ण मिळकतच  बक्षीस द्यावी लाग...

  विशिष्ट परिस्थितीमधील इच्छामरणावर "सर्वोच्च" मोहोर ॲड. रोहित एरंडे . © आपल्या प्रत्येकाची इच्छा असते की , हॉस्पिटल मध्ये शरीरात नळ्या खुपसून  खितपत न पडता  कोणालाही त्रास न होता  अगदी सहज  मरण यावे,.  मात्र आपल्या इच्छेप्रमाणे रेडीओवर गाणी सुद्धा लागत नाहीत, तर असे सहज मरण येईलच  असे नाही.   आपला  रुग्ण बरा होण्यासाठी जवळची लोकं  वेळ, पैसे आणि मानसिक शांतता खर्च झाली तरी जेवढे शक्य होईल तेवढे उपाय करीत असतात . मात्र   असाध्य आजारासाठी व्हेंटिलेटर सारख्या जीवन समर्थन प्रणालीवर उपचार कितीवेळ चालू ठेवावेत  असा विचार संबंधितांच्या मनात  येतोच. आपल्यावर किंवा आपल्या प्रियजनांवर अशी  वेळ येऊ नये आणि त्यापेक्षा   डॉक्टरांनी  एखादे इंजक्शन डॉक्टरांनी देऊन  शांतपणे शेवटचा श्वास घेतला  असे  अनेकांना वाटत असते. इच्छामरण संकल्पनेचा इतिहास : पी. रथिनम वि . भारत सरकार (1994) 3 SCC 394) ,या प्रकरणामध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने जगण्याच्या अधिकारात मरण्याचा अधिकार देखील समाविष्ट होतो असे  पहिल्यांदाच नमूद ...